Noord-Nederland is hét centrum voor hightechsensoriek. Cruciale, hoogtechnologische sensoren worden ontwikkeld in het Noorden. Dat verhaal blijkt echter weinig bekend, zelfs bij bedrijven in het noorden van Nederland. Daar wil ICDrachten verandering in brengen. Ze willen het ecosysteem samenbrengen, en meer doen samenwerken. De eerste stap daarvoor is dat bedrijven elkaar leren kennen.
Foto: Lambert Instruments
- Sensoren zijn tegenwoordig de hoeksteen van zowat elke nieuwe technologie.
- Noord-Nederland heeft een hoge concentratie aan expertise op het gebied van hightechsensorsystemen.
- Ook internationale bedrijven, zoals Exosens, dragen hun steentje bij aan het Noord-Nederlandse ecosysteem.
- De grote uitdaging bij het samenwerken blijkt niet de technologie, maar de organisatie.
Zo werd Noord-Nederland leider in hightechsensoriek
Sensoren zijn vandaag de hoeksteen van bijna elke nieuwe technologische toepassing. Chipproducenten hebben hightechsensoren nodig om hun machines te laten werken. Autonome systemen steunen op een constante aanvoer van grote aantallen gegevens uit sensoren. En ook zaken zoals zelfrijdende voertuigen zullen nooit een realiteit worden zonder sensoren die zulke systemen laten ‘zien’ wat er rond hen gebeurt.
In Nederland heeft Noord-Nederland een hoge concentratie aan expertise op het gebied van hightechsensorsystemen, hoewel dit ecosysteem, dat bestaat uit bedrijven en kennisinstellingen, tot voor kort vrij gefragmenteerd en weinig bekend was. Dat wil de regio veranderen. Die zet steeds meer in op het ecosysteem voor hightechsensoriek in de regio, en brengt de verschillende spelers samen.
‘In Nederland zijn wij de leider op het gebied van sensoriek’, vertelt Joost Krebbekx, programmanager bij ICDrachten. ‘We ontwikkelen hier unieke producten, en halen veel patenten binnen. Daar moeten we meer mee doen.’
Bouwblokken
ICDrachten bracht dit cluster in kaart. Enkele tientallen grote en kleine bedrijven en organisaties werken in de regio aan hightechsensoriek, waar waarnemingen gedaan worden met een hoge precisie en snelheid, veelal in uitdagende omgevingen. Dat gaat van telescopen tot de laatste generaties thermische camera’s voor defensie.
Foto: Astron
Kleinere, gespecialiseerde bedrijven vormen het hart van dat ecosysteem, met enkele grotere spelers daarboven. Kennisinstellingen zoals ASTRON, het Nederlands instituut voor radioastronomie, SRON, het Nederlandse instituut voor ruimteonderzoek, en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) vullen die bedrijven aan.
Dat soort hightechsensoriek is cruciaal voor heel wat sectoren. ‘Deze sensoren zijn cruciale technologische bouwblokken voor innovatie’, vertelt Krebbekx. ‘Ze komen in totaalsystemen terecht. Dat gaat van systemen die melkproducten controleren en röntgenscans voor gevangenissen doen, tot sensoren die vanuit de ruimte de aarde observeren. Overal waar je kijkt, vind je sensoren uit Noord-Nederland terug.
‘Sensoren vind je overal’, ziet ook Emilie Kernen. Zij is general manager van de Ultimate Detection Division van het bedrijf Exosens (eerder bekend als Photonis). ‘Ons dagelijks leven zit vol van sensoriek, van je smartphone tot aan je huis en je auto, maar ook productielijnen van een smart factory. De ontwikkelingen van autonome systemen en artificiële intelligentie drijven de vraag naar hightechsensoriek nog verder omhoog, in aantallen maar ook in performance. Hetzelfde geldt voor de verduurzaming van onze samenleving, denk maar aan nauwkeurige afvalsortering, of precieze landbouw. Ook medische specialisten worden ondersteund door nieuwe imaging technologieën; wat natuurlijk ook het geval is bij defensie, om maar een paar voorbeelden te noemen. Sensorsystemen zijn de ogen en oren van zo’n autonoom systeem en bezetten dus een cruciale plek in de wereld.’
Ook de hightechsectoren waarop de Nederlandse economie steunt, benutten sensoren. ‘Een bedrijf zoals ASML kan niet opereren zonder hightechsensoren, hun machines zouden simpelweg niet werken’, vertelt professor Bayu Jayawardhana van de Rijksuniversiteit Groningen.’ Die komen voor een belangrijk deel uit het Noorden van Nederland, uit ons ecosysteem. Een van de spin-offs van de RUG, QDI Systems BV, ontwikkelde bijvoorbeeld een sensor voor de EUV-machine van ASML.’
Sensoren worden ondertussen steeds beter en gevoeliger, met een snellere dataverwerking. Veel werk dus voor de spelers in het Noord-Nederlandse ecosysteem. ‘Er komen meer sensoren en meer data’, vertelt Roelien Attema, hoofd van de afdeling Research & Development van ASTRON. ‘Bij ASTRON gaat over het combineren van grote aantallen dezelfde sensoren in onze LOFAR telescoop, verspreid over heel Europa. De omvang van de datastromen zorgt voor een enorme uitdaging. Daarnaast is er de uitdaging van multimodaal werken. De astronomen combineren steeds vaker signalen van heel verschillende types sensoren. Zo krijg je een beter beeld van het fenomeen dat je in kaart wil brengen. Dit soort sensor fusion, de fusie van verschillende databronnen, wordt steeds belangrijker.’
Van kern tot integratie
Een van de spelers in dat ecosysteem is IT’S-Vision met een vestiging in Groningen. Zij richten zich op beeldvormende elektro-optische sensortechnologie, zoals robuuste kleuren-, kortgolvig infrarood- en warmtebeeldcamera’s met innovatieve beeldverwerking en beeldfusie, die vooral hun weg vinden naar de militaire markt.
‘Na jaren bij een groot bedrijf wilde ik zelf ondernemen’, vertelt oprichter en cto Arjan de Groot. ‘Aanvankelijk startten we in Drachten, maar na een investering maakten we de overstap naar Groningen. We hebben nu acht hooggekwalificeerde mensen in dienst, de organisator van investeerder El-Ninjo levert alle ondersteunende diensten.’
IT’S-Vision ontwikkelt en produceert de cameraonderdelen die de kern vormen van systemen voor pantservoertuigen of wapens. ‘We maken de camera-core’, vertelt de Groot. ‘Dat kan je vergelijken met de motor in een auto. De behuizing van het systeem met lenzen, vensters en bekabeling wordt vervaardigd door onze klanten, de systeemintegratoren. Die sensorboxen komen uiteindelijk via de voertuigbouwer direct bij de strijdkrachten.’
Het grotere Exosens, gevestigd in Roden, toont dat ook internationale bedrijven hun steentje bijdragen aan het Noord-Nederlandse ecosysteem. ‘We zitten hier met meer dan 600 medewerkers’, vertelt Kernen. ‘Als onderdeel van de Exosens Group vertegenwoordigen we een portfolio van sensortechnologieën over een breed deel van het elektromagnetische spectrum, van de neutronen tot aan de langegolf-infrarood. In Roden is onze hoofdknowhow het ontwikkelen en produceren van beeldversterkers, het hart van nachtzichtapparatuur voor Defensie, waarvan we een strategische partner zijn in NATO-landen. De divisie die ik leid, werkt aan wetenschappelijke toepassingen. We doen low-light imaging, tot aan single photon counting toe. Onze doelgroep zijn wetenschappers in velden als lifescience of ruimtevaart. Wij maken, onder andere met de snelste gating technologie ter wereld, de snelste afbeelding, die bijvoorbeeld voor combustieonderzoek wordt gebruikt bij het ontwikkelen van duurzamere motoren en brandstof.’
Voor Kernen heeft het Noord-Nederlandse ecosysteem alvast veel potentieel. ‘Een bedrijf als Exosens maakt de kern van de sensoriek, de sensoren zelf’, vertelt Kernen. ‘Andere bedrijven in het ecosysteem richten zich meer op de integratie of op de dataverwerking, en sommige zitten dichter bij de applicatie. Ons ecosysteem heeft spelers in de hele keten van de sensoriek. We zijn geen concurrenten van elkaar, maar vullen elkaar aan. Dat maakt het uitbouwen van een cluster hier zo beloftevol.’
‘Elke speler heeft zijn eigen reden om voor deze regio te kiezen’
Drentse hei
Dat ecosysteem gaat enkele decennia terug. Een reeks instellingen en bedrijven kozen er onafhankelijk voor om zich in het noorden van Nederland te vestigen. ‘In de jaren 70 wilde de Nederlandse overheid werkgelegenheid stimuleren in het Noorden’, licht Kernen de keuze van Exosens, toen DEP uit Delft, toe. ‘Door die stimulering kwam Exosens hiernaartoe. De RUG is ook cruciaal geweest voor onze groei. Dat is een belangrijk kenniscentrum voor de regio, waarmee we veel samenwerken en die goede wetenschappers en ingenieurs opleiden, die we nodig hebben voor groei en innovatie.’
Voor ASTRON was de noordelijke (radio)stilte een belangrijk motief om hun radiotelescoop in Dwingeloo te plaatsen. ‘Het is logisch dat we dat hier doen’, vertelt Attema. ‘We moeten heel zwakke signalen uit het heelal opvangen, wat we in zo’n rustig mogelijke omgeving willen doen. De Drentse hei is daar een ideale plek voor. We zijn niet gestart als een cluster. Elke speler heeft zijn eigen reden om voor deze regio te kiezen. Maar nu realiseren we ons dat we elkaar kunnen helpen.’
Noord-Nederland heeft voorlopig geen groot bedrijf dat het ecosysteem kan verankeren, zoals ASML dat doet voor halfgeleiders rond Eindhoven. De universiteit blijkt echter een belangrijk ankerpunt voor hightechsensoriek in de regio. ‘Dat is wat minder bekend, maar de RUG is ook een technische universiteit’, vertelt Jayawardhana. ‘De combinatie van algemene en technische universiteit zorgt ervoor dat we als kennisinstelling een sterke basis hebben. Ons onderzoeksinstituut in de astronomie behoort bijvoorbeeld tot de wereldtop, wat betekent dat we het heelal zeer nauwkeurig moeten meten. Dat leidt op zijn beurt tot sterke expertise in sensoriek.’
Bekender en sterker
Er ontstaat nu meer dynamiek om samen te werken in het Noord-Nederlandse ecosysteem. De grote uitdaging daar blijkt niet de technologie, maar de organisatie van het elkaar leren kennen en de samenwerking. ‘Er wordt veel met elkaar gepraat’, vertelt Kernen. ‘Dat is de eerste stap in onze verse samenwerking en we hopen door deze initiatieven mooie ontwikkelingen te stimuleren.’
‘De eerste stap is nu gezet via een Focusgroep High Tech Sensoring, waar we elkaar in eerste instantie beter leren kennen, vult Krebbekx aan. ‘Een aantal partijen wist niet dat er andere, interessante, partijen in de buurt zaten. Die netwerken bouwen we langzaam op.’
Krebbekx hoopt alvast in de nabije toekomst meer integratie te zien. Hiervoor ontstaan allerlei kansen. Verschillende initiatieven komen op de regio af. De Nederlandse AI Fabriek zal in Groningen komen, en AI verwacht veel data uit sensoren. Ook de samenwerking met onderwijs kan nog uitgediept worden. Zo richtte de Hanzehogeschool Groningen een lectoraat Sensors & Smart Systems op als eerste stap in die richting.
‘Er zijn een hele reeks mogelijke vervolgstappen’, vertelt Krebbekx. ‘Een gezamenlijke r&d-agenda van bepaalde bedrijven zou geweldig zijn. Ook willen we meer samenwerking losweken tussen bedrijven en universiteiten. Tegelijk is opleiding en talentontwikkeling cruciaal. We hebben een pijplijn van talent in sensoriek nodig in onze regio. Het ecosysteem in Noord-Nederland is complementair. We ontwikkelen alles van de kleinste technologie tot de grote systeemintegratie. Nu gaat dat ecosysteem opstaan, en uit de schaduw treden.’
