ASML is als enige fabrikant van geavanceerde lithografiemachines verwikkeld in een wereldwijd machtsspel. Diverse landen strijden om de machines van ASML, maar het bedrijf oefent zelf macht uit over zijn toeleveringsketen. Journalisten Diederik Baazil en Cagan Koc volgen dit machtsspel al jaren op de voet en schreven er een boek over.
ASML begon zo’n veertig jaar terug als start-up in Veldhoven. Nu is het een enorm belangrijk bedrijf: het ontwikkelt als enige EUV-lithografiemachines, die nodig zijn voor de productie van chips. Met alle technologische ontwikkelingen worden die chips steeds belangrijker.
In 2022 leidt dat ertoe dat de VS exportbeperkingen willen opleggen aan ASML, om te voorkomen dat de geavanceerde machines in China terechtkomen. De VS krijgen hun zin: het land bereikt met Nederland een akkoord, tot onvrede van China. Het is het startschot van een wereldwijde strijd om de machines van ASML.
Iets waar ASML niet op berekend was, vertelt Cagan Koc, die ASML in die periode volgde als hoofd van het Nederlandse bureau van Bloomberg, in gesprek met Link Magazine. ‘Ze hadden geen sterke relaties met overheden en beschikten niet over noemenswaardige lobbykracht. Ze dachten niet dat ze die nodig hadden. Ze werden overvallen door die strijd over exportcontroles en moesten direct maatregelen nemen.’
Touwtrekken om ASML
Hoe kan het dat een puur Nederlands bedrijf het onderwerp wordt van zo’n strijd op het wereldtoneel? Andere landen hebben toch niets te zeggen over een Nederlands bedrijf? De vraag is of ASML wel puur Nederlands is. Koc: ‘In mijn ogen is het een internationaal bedrijf met Nederlandse wortels. Het heeft een Franse ceo, veel internationale leveranciers en is onderdeel van een internationale toeleveringsketen.’
‘Als ASML merkt dat het lastig is voor leveranciers om op te schalen, dan nemen ze hen over’
Bovendien bevatten de machines van ASML ook technologie uit de VS. En dat is waar de VS hun kansen zien. ‘De Verenigde Staten hebben de Foreign Direct Product Rule, een wet die stelt dat als iets Amerikaanse technologie bevat, de VS mogen voorschrijven waar die technologie heen gaat’, legt de journalist uit. ‘Je kunt dus wel zeggen dat dit alleen maar Nederlandse technologie is, maar volgens de Amerikaanse wetten mogen de VS besluiten waar het wel en niet heen gaat.’
De VS hebben daar gebruik van gemaakt voor hun eigen belangen. Onder het mom van nationale veiligheid hebben ze vergaande regels opgelegd, die inmiddels verder uitgebreid zijn. ‘Ik denk dat een deel van de maatregelen onnodig was. Bovendien heeft dit China geprovoceerd en van ons vervreemd, wat het hele chipecosysteem schaadt.’
De macht van ASML
Op het wereldtoneel kan er flink aan ASML worden getrokken, maar binnen het eigen ecosysteem profiteert het van een enorme machtspositie. Toeleveranciers zijn sterk afhankelijk van het bedrijf. ASML vraagt van hen om de capaciteit te verhogen, omdat het verwacht zelf meer te produceren. Soms komen ze bedrogen uit: de verkoop stijgt minder snel dan verwacht.
Dat gebeurde begin deze eeuw, toen ASML een fors groeipad schetste. Leveranciers schaalden hun capaciteit op, maar de productie bleef ver achter. De gevolgen waren dramatisch: een reeks leveranciers ging failliet. Recent gebeurde iets vergelijkbaars. ASML kondigde opnieuw sterke groei aan, maar ook nu bleef deze achter, waardoor veel leveranciers in zwaar weer zitten.
Koc ziet dat machtsspel ook. ‘Voor kleinere leveranciers wordt dat al snel een existentieel probleem’, zegt hij. Wat dan nogal eens gebeurt, is dat ASML zo’n bedrijf overneemt. ‘Een goed voorbeeld is Cymer, dat werkte aan de EUV-lichtbron. Dat is een van de meest kritieke subsystemen.’ Zo’n vijftien jaar terug kwam het bedrijf in de problemen: het kon niet snel genoeg mee schalen. ‘Cymer had aanzienlijke financiële steun nodig om de EUV-lichtbron te realiseren. ASML besloot het over te nemen.’
Cymer is niet de enige leverancier waar dat gebeurde. ‘Als ASML merkt dat het lastig is voor leveranciers om op te schalen of een bepaalde snelheid te bereiken, dan nemen ze hen over.’ Dat lukt niet altijd: het Duitse TRUMPF kreeg ook zo’n aanbod, maar sloeg dat af, schrijven Koc en Diederik Baazil in hun boek. Artikel uit Link magazine: Hoe Trumpf uitgroeide tot strategische partner van ASML.
Veeleisendheid als trend
De beide machtsspellen tonen een parallel. De VS zetten druk op ASML om hun belangen door te duwen, maar ASML zet zelf druk op zijn leveranciers om zijn behoeften te vervullen. En als dat niet lukt, kunnen er gevolgen zijn.
Is dat houdbaar? De positie van ASML in zijn eigen toeleveringsketen is dat in principe wel, denkt Koc. ‘Een deel van die bedrijven is enorm afhankelijk van ASML. Zonder ASML zouden zij niet in staat zijn hun bedrijven naar dit niveau op te schalen. Dus ik denk dat het een lastige relatie is. Aan de ene kant krijgen leveranciers te maken met onrealistische druk vanuit een gigant. Aan de andere kant zijn ze daar afhankelijk van.’
