Hoe krijgen we Nederland weer van het slot?

Nederland van het slot is dit jaar het thema voor het rondetafelgesprek voorafgaand aan de uitreiking van de Dutch Industrial Suppliers & Customer Awards (DISCA) van Link Magazine. Wie met aandacht de ontwikkelingen in ons land volgt, ziet dat het niet goed gaat. Samen met andere bezorgde ondernemers en industrieveteranen, en met steun van Link Magazine, probeert Marc Hendrikse het tij te keren. ‘We moeten terug naar een werkbare democratie.’

Nederland heeft zichzelf klemgezet in een web van regels doordat twee maatschappelijke ontwikkelingen elkaar versterken, zegt Marc Hendrikse, jarenlang boegbeeld van de topsector Hightech Systems & Materials, nu board member bij onder meer Brainport Development en AWL. De eerste trend omschrijft hij als de risicoloze maatschappij. ‘We accepteren steeds minder dat iets mis kan gaan. Gaat het toch fout, dan volgt vrijwel automatisch een nieuwe regel om herhaling te voorkomen. Dat zie je op alle niveaus terug. Van de toeslagenaffaire tot een berichtje in de lokale krant over iemand die over een scheve stoeptegel is gestruikeld. Dan moet er gelijk een maatregel komen.’

Die reflex is begrijpelijk en meestal ook goed bedoeld. ‘We willen mensen, en ook dieren, beschermen’, aldus Hendrikse. ‘Alleen is daardoor een deken van regels over ons land uitgestort.’ Bovendien overziet vrijwel niemand nog hoe al die regels zich tot elkaar verhouden. ‘Daardoor botsen regels regelmatig met elkaar. En uiteindelijk zit de boel op slot.’

Vingerwijzen

Die trend wordt versterkt door een tweede maatschappelijke ontwikkeling. Bij ieder probleem moet een schuldige worden aangewezen. Hendrikse: ‘Op alle niveaus willen we iemand aan de schandpaal kunnen nagelen.’ Zo lijken parlementaire enquêtes, bedoeld om lessen te trekken voor de toekomst, vooral te draaien om de vraag wie we verantwoordelijk kunnen houden. ‘De enquête over de toeslagenaffaire was misschien wel het meest schrijnend. De Tweede Kamer zelf speelde daar een essentiële rol in, maar werd niet onderzocht. Wel werd gesproken over mogelijke strafrechtelijke vervolging van ambtenaren. Echt een schande.’

Het gevolg is dat politici niet langer hun nek uitsteken en ambtenaren ruim binnen de lijntjes kleuren. ‘Niemand durft de grenzen van een regel op te zoeken als je daar later persoonlijk op kunt worden afgerekend.’

Van incident naar incident

Die risicomijdende cultuur heeft grote gevolgen voor hoe Nederland wordt bestuurd, stelt Hendrikse. ‘We hebben met elkaar een politiek theater gecreëerd waarin dagelijkse incidenten de agenda bepalen. De media doen daar volop aan mee, want als politici de Kamer uitlopen, krijgen ze meteen een microfoon onder hun neus geduwd. Ik heb Kamerleden horen zeggen dat ze van incident naar incident rennen.’

‘Zonder export kun je je import niet betalen’

Hij ervaarde het van dichtbij tijdens buitenlandse handelsmissies. ‘Je bezoekt met een minister de Hannover Messe of de JEC-beurs in Parijs om de Nederlandse industrie internationaal op de kaart te zetten. Vervolgens gebeurt er iets in Den Haag en staat ineens een cameraploeg op de beursvloer. Dan gaat het niet meer over de Nederlandse bedrijven die daar staan, maar alleen nog over dat incident waarvan die minister ineens iets moet vinden. De waan van de dag regeert, letterlijk.’ Met desastreuze gevolgen. ‘Er is nauwelijks ruimte om een langetermijnstrategie te ontwikkelen, terwijl de grote transities daar juist om vragen. Dat is politici nauwelijks aan te rekenen. Als ze niet meedoen aan het theater, worden ze eruit gegooid.’

Vergeten rekensom

Dat alles maakt ondernemen in Nederland steeds ingewikkelder. ‘Soms lijken we ervan uit te gaan dat het geld er gewoon is’, zegt Hendrikse. ‘Het gaat voortdurend over geld uitgeven. Stijgende brandstofprijzen moeten gecompenseerd worden en als de kosten ergens oplopen, moet de overheid bijspringen. Veel te weinig gaat het over de vraag hoe we dat geld verdienen.’

Hij waarschuwt dat we vergeten waar de Nederlandse welvaart vandaan komt. ‘Zonder export kun je je import niet betalen. Dat simpele rekensommetje wordt bijna niet meer gemaakt. We zullen ons industriële vermogen moeten behouden en versterken, want daarmee verdienen we het geld om onze publieke voorzieningen te betalen. Als ondernemen steeds moeilijker wordt gemaakt, ondermijn je het verdienvermogen van Nederland.’

Feiten en voorbeelden

Met een aantal bezorgde ondernemers en industrieveteranen, en met steun van Link Magazine, zet Hendrikse zich in om het tij te keren. ‘We luiden de noodklok, maar wel op basis van feiten. Er zijn veel verhalen van ondernemers die vastlopen in regels, maar we moeten ook kunnen aantonen dat bepaalde ontwikkelingen echt de verkeerde kant op gaan.’ Met behulp van onder meer CBS-data en AI wil dit industrie-initiatief trends zichtbaar maken om het publieke debat te voeden. ‘Feiten én praktijkvoorbeelden. Zodat de discussie niet wordt gevoerd op onderbuikgevoel.’

Tegelijkertijd kunnen bedrijven zelf een deel van de oplossing organiseren, vindt Hendrikse, zoals bij de netcongestie. Op bedrijventerreinen ontstaan steeds meer lokale initiatieven om de beschikbare capaciteit slimmer te benutten. ‘Die voorbeelden moeten we boven tafel krijgen, zodat bedrijven van elkaar leren en best practices sneller worden overgenomen.’

‘Zit niet iedere dag opnieuw aan de knoppen’

Ook provincies en gemeenten hebben een rol. ‘Een gemeente weet donders goed wat het voor hun gemeenschap betekent als een grote werkgever zijn deuren sluit. Daardoor is de bereidheid vaak groter om creatief naar oplossingen te zoeken. Kun je aan de randen van bestaande regels iets organiseren of met pilotgebieden experimenteren? Daar liggen kansen.’ Volgens Hendrikse vereist dat een coalition of the willing: bedrijven, overheden en brancheorganisaties die bereid zijn hun verantwoordelijkheid te nemen.

Voor de lange termijn

Hendrikse zoekt de oplossing verder in ruimte voor langetermijnbeleid. ‘We moeten terug naar een werkbare democratie, waarin bijvoorbeeld de Kamer vier jaar blijft zitten, ook als het kabinet valt. Dus nadenken over manieren om meer continuïteit in ons bestuur te brengen. ’Hij pleit ervoor om grote maatschappelijke opgaven minder afhankelijk te maken van de politieke waan van de dag. Zo zouden infrastructuur, innovatie en verduurzaming van de industrie een zelfstandige organisatie en financiering moeten krijgen. ‘Geef zo’n programma een duidelijke opdracht, laat mensen daar professioneel uitvoering aan geven en verantwoording afleggen. Maar zit niet iedere dag opnieuw aan de knoppen.’

Een boost voor het Nationaal Agentschap voor Disruptieve Innovatie (NADI), zoals oud-ASML-voorman Peter Wennink in zijn rapport bepleit, past volgens Hendrikse naadloos in die gedachte. Als nauw betrokkene bij het Groeifondsprogramma NEXTGEN Hightech zag hij hoe effectief een langjarige aanpak kan zijn. ‘Je moet alleen accepteren dat niet alles via de dagelijkse politieke cyclus hoeft te worden aangestuurd.’

Geen opgave te groot

Ondanks alles blijft Hendrikse optimistisch. Nederland is misschien traag in het nemen van besluiten, zegt hij, maar als de richting eenmaal duidelijk is, kan ons land uitzonderlijk snel schakelen. ‘Daarom moeten we blijven uitleggen waarom het anders moet. Uiteindelijk kantelt het denken. En dan zijn we in Nederland pragmatisch en creatief, en is geen opgave ons te groot.’

Als ondernemer in de maakindustrie aansluiten bij dit initiatief van Link Magazine? Meld je dan aan via DISCA@linkmagazine.nl.